Het raadsel van de oudste computer opgelost /5 reacties

Het raadsel van de oudste computer opgelost

Een 2.100-jaar-oud uurwerk waarvan overblijfselen meer dan een eeuw geleden in een romeins scheepswrak zijn teruggevonden blijkt een astronomie-supercomputer uit de oude wereld.

Met behulp van moderne röntgen technieken was het eindelijk mogelijk om onder de corrosiekoek van het apparaat te kijken. Verbaasde wetenschappers ontdekten dat het zo genaamde Antikythera Mechanisme in staat was de bewegingen van de zon en de maan te voorspellen met een nauwkeurigheid die Newton nog hoofdbrekens zou opleveren. Gemaakt in Griekenland rond 150 tot 100 voor Christus, en misschien verbonden met de astronoom en de wiskundige Hipparchos, was de complexiteit waarschijnlijk ongeëvenaard voor tenminste duizend jaar, zeggen zij.

“Het is prachtig ontworpen. Je mond valt open als je ziet hoe ze dit voor elkaar hebben gekregen en hoe het gemaakt is”, aldus astronoom Mike Edmunds van de Universiteit van Cardiff in Wales. “Het impliceert dat de Grieken grote technische verfijning hadden.”

Bronsfragmenten uit een schreepwrak

Het Mechanisme Antikythera is genoemd na de plaats van ontdekking. Griekse duikers, die in 1901 op 42 meter diepte een Romeins scheepswrak onderzochten kwamen toen 82 vreemde bronsfragmenten tegen. Aanvankelijk raakte deze fragmenten, die door eeuwen liggen op de zeeboden helemaal ingekoekt waren, in de vergetelheid. Maar bij nadere bestudering bleek dat het om perfecte hand gemaakte tandwielen ging.

Het bleek dat 29 van de tandwielen bij elkaar pasten, mogelijk om te functioneren als een soort astronomische kalender. Maar van wat precies? Gedurende een kwart eeuw was de beschrijving van wetenschap en technologie historicus Derek de Solla Price het standaardwerk over deze vondst.

Hij stelde de hypothese op dat het Mechanisme in feite 31 tandwielen had en dat het iets verbazingwekkend deed - het verbond het zonnejaar met een 19-jaar cyclus in de fasen van de Maan. Dit is de zogenaamde cyclus van Meton, waarin de maan in 235 maanmaanden de zelfde fase op de zelfde datum in het jaar neemt.

Verscheidene hoofdstukken verder

Reconstructie van het Antikythera MechanismeHet team van Edmunds, waarin deskundigen uit Groot-Brittannië, Griekenland en de Verenigde Staten zijn verzamelt, heeft nu het verhaal verscheidene hoofdstukken verder gebracht. In een artikel dat vandaag in het Britse Nature wordt gepubliceerd, beschrijven zij hoe zij driedimensionele röntgen technologie en hoge resolutie oppervlakte scanning gebruikten te gluren in het binnenste van het Mechanisme zonder het waardevolle object te beschadigen.

Daar, lazen zij inscripties op de bronsradertjes die sinds het Romeinse schip was vergaan door geen mens meer gelezen waren. Het oorspronkelijke apparaat, geloven zij, zal waarschijnlijk om uit 37 tandwielen en twee wijzerplaten hebben bestaan, één voor en één achter. Het geheel zou in een slanke houten doos van 31,5 bij 19 bij 10 centimeter hebben gepast.

godsdienstige doeleinden

De machine was een 365-dagen kalender, die op slimme wijze met het vierjaarlijkse schrikkeljaar rekening hield. En het gaf niet alleen de Meton cyclus weer, die de Babylonieers kenden, maar ook de zogenaamde cyclus van Callippus, die vier Metonic cycli minus één dag is en het zonnejaar met de maankalender in overeenstemming brengt. Het kon ook maan- en zonsverduisteringen onder de Saros cylus, een 223 maanden durende interactie van de Zon, Aarde en Maa, voorspellen. Deze functie was, vermoedelijk, nuttig voor godsdienstige doeleinden, gezien de verduisteringen traditioneel als slechte voortekenen werden gezien.

De Machine was ook sterren almanak, die de tijden toont waar wanneer de belangrijkste sterren en de constellaties van Griekse te zien waren en, wellicht, ook de posities van planeten kon tonen.

Hoofd-maananomalie

Maar indrukwekkender is een uiterst klein mechaniek dat een beweging van de Maan, die eeuwenlang sterrenkijkers in verwarring heeft gebracht, bij de berekening betrekt. In deze zogenaamde hoofd-maananomalie, lijkt de Maan om zich over de hemel met verschillende snelheden te bewegen - de reden is dat de baan van de maan rond de aarde elliptisch is.

“Newton plachtte te zeggen dat hij hier mee bezig was tot zijn hoofd pijn deed”

“Newton plachtte te zeggen dat hij hier mee bezig was tot zijn hoofd pijn deed” merkt Edmunds op. Deze laatstgenoemde ontdekking doet wetenschappers vermoeden dat Hipparchos, die de eerste kaart van de sterren opstelde en in de 2e eeuw voor Christus over de maananomalie schreef, een hand heeft gehad in het ontwerpen van het Mechanisme. Deze theorie wordt ondersteund omdat in het scheepswrak kruiken en muntstukken van Rhodos, waar Hipparchos leefde, zijn aangetroffen.

Geschiedenis kan moeten worden herschreven

De computer is zo geavanceerd in zijn wiskunde en technologie dat de geschiedenis van oud Griekenland kan moeten worden herschreven, zegt Edmunds. “Wij moeten nu vragen: Wat konden zij nog meer? Dat is moeilijk te zeggen, omdat dit werkelijk het enige overlevende metaalartefact van zijn soort is. Wie weet wat er verloren is gegaan?”

Het was niet tot het eind van de het eerste millennium en in de gouden tijd van de Islamitische wetenschap dat er weer zulke wonderbaarlijke technische objecten werden gemaakt. Dit was het astro-lab van de Islamitische astronoom al-Biruni in 996 na Christus. Heeft de Griekse kennis een millennium overleefd en de Islamitische geleerden geïnspireerd of is de kennis verloren gegaan en opnieuw ontwikkeld?

Reageren via Facebook

Over Merien ten Houten

Merien ten Houten (1971) was tien jaar geleden een van de oprichters van ilse.ilse Media is ook vandaag nog een toonaangevende internet uitgever. Merien ten Houten is nu buiten zijn eigen merien bv betrokken bij verschillende projecten.