Kerk mag nieuwe functie krijgen, maar moet oude waardigheid houden /1 reactie

Kerk mag nieuwe functie krijgen, maar moet oude waardigheid houden

Wat te doen met de De Heilige Drievuldigheid en De Heilige Geestkerk in Heerlen? Bij de gemeente leeft het idee dat het bisdom Roermond liever wil slopen. Architect Loes Veldpaus zocht uit of dat echt zo is tijdens haar onderzoek naar stedenbouwkundige en sociaal-culturele waarden van naoorlogse kerken in naoorlogse wijken. Ze wil een ander perspectief bieden om beslissingen te nemen voor herbestemming. “We moeten af van de kort-door-de-bocht-benadering.”

Veel kerken krijgen andere functie. Door terugloop van het aantal gelovigen en daaruit volgende fusies van kerkgenootschappen is er sprake van overcapaciteit. In het Groningse Veelerveen is een tapasbar in een voormalige kerk gevestigd, een Helmondse kerk veranderde in een advocatenkantoor en zelfs een tattooshop kan haar diensten aanbieden in de voormalige kerk van Bant in de Noordoostpolder. Dat kan pijnlijk zijn. Voor de gelovigen, maar ook voor mensen die nog een emotionele herinnering hebben aan een doop, hun trouwplechtigheid of een begrafenis in dit gebouw.

Hart

De Protestantse Kerk Nederland verwacht dat zij de komende tien jaar 700 kerkgebouwen zal sluiten. Deze zullen worden gesloopt of krijgen een andere bestemming. Kerkgenootschappen worstelen met de vraag wat daarbij acceptabel is. Veldpaus wil hen en andere betrokkenen als planologen, stedenbouwkundigen en corporaties op het hart drukken de kerk niet los te zien van de wijk.

“Ik vind dat er bewust nagedacht moet worden over hoe je met zo’n gebouw omgaat en daar wil ik handvaten voor aanreiken. Er wordt nu vaak te eenzijdig gekeken naar herbestemming.” Het gaat al gauw over gebrek aan geld en de wijze van communiceren over het delicate onderwerp. “Ik geef onderleggers waarop actoren een bestemmingplan kunnen maken.”

Die instrumenten haalt Veldpaus uit de casestudies die volgens haar representatief zijn voor algemene conclusies. In haar praktijkgerichte onderzoek analyseerde ze de problematiek van de kerken in drie prachtwijken. In Presikhaaf in Arnhem, Bos en Lommer in Amsterdam en Meezenbroek-Schaesbergerveld in Heerlen bestudeerde ze de rol in de wijk van in totaal vijf katholieke, vier protestantse en een mormoonse kerk.

Minder allure

Net na de Tweede Wereldoorlog streefde nog elke godsdienstige zuil naar een eigen kerkgebouw in de nabijheid van zijn leden. In de stedelijke uitbreidingsplannen zie je dat de kerken een teruggetrokken ligging hebben. Ze was specifiek gericht op de wijk en haar bewoners . Daardoor werd zo’n naoorlogse kerk bescheidener van allure maar sociaal was ze niet minder belangrijk. Veldpaus wil dat de lokale, culturele en sociale waarde van de gebouwen niet wordt ontkend.

Ze vindt dat er te gemakkelijk wordt gekozen voor sloop. Een monumentenstatus aan de kerken koppelen is echter ook niet een oplossing, volgens haar. “Er is simpelweg geen geld voor en bovendien wordt dit instrument in de praktijk ervaren als restrictief.”

Een van de eigen regels van de katholieke kerk is dat er geen moskee van het gebouw wordt gemaakt. Bij herbestemmingen met (deels) een religieuze functie dienen kerkgenootschappen lid te zijn van de raad van kerken. Commerciële bedrijven worden ook als ongepast beschouwd. Voor een trouwlocatie, maatschappelijke en culturele functies of een zorginstelling kan een koper in goed overleg toestemming krijgen.

Een van de eigen regels van de katholieke kerk is dat er geen moskee van het gebouw wordt gemaakt

Amoveren

“Het bisdom, en niet alleen dat van Roermond, wordt vaak afgedaan als een partij die niets wil, maar ik begrijp waar ze vandaan komen”, zegt Veldpaus die tot dit onderzoek zelden in een kerk is geweest. “Ze heeft hart voor haar kerkgebouwen. Tegelijkertijd is het bisdom reëel genoeg om in te zien dat bij vermindering van het aantal parochianen de gebouwen niet meer nodig zijn. Het bisdom wil een aantal kerken houden en de rest zo goed mogelijk verkopen met dan wel garantie op sloop, dan wel garantie op een passende herbestemming. Ze ziet zichzelf als marktpartij en eist specifieke herbestemming of geeft toestemming tot ‘amoveren’. Dat is een eufemisme voor slopen.”

Eind 2009 rapporteert Veldpaus aan haar opdrachtgever Belvedere. Dat is een rijksprogramma van ministerie van OC en W, in het leven geroepen om ontwerpen met geschiedenis te stimuleren. Veldpaus’ wens is om dit onderzoek daarna voort te zetten in een promotieonderzoek.

Verscheen eerder in Cursor.

Reageren via Facebook

Over Norbine Schalij

Norbine Schalij is freelance journalist. Haar interessegebied is heel breed.
Ze schrijft verslagen van medisch tuchtrechtzaken voor het artsenvakblad MedNetMagazine. Voor studenten en medewerkers van de Technische Universiteit Eindhoven schrijft ze in Cursor, het weekblad van de TU/e.