Liegen, zelfbedrog en creativiteit /reageer

Liegen, zelfbedrog en creativiteit

Gedragseconoom Dan Ariely schreef in Predictably Irrational fascinerend over irrationeel gedrag en zelfbedrog: hoe we onszelf wijs maken ons verstand te gebruiken maar ondertussen op emotionele gronden kiezen en handelen.

Vervolgens stak hij ons een hart onder de riem met The Upside of Irrationality: het pakt alles bij elkaar nog niet zo beroerd uit dat we voornamelijk irrationeel handelen.

Zijn nieuwste werk heet ‘The (Honest) Truth About Dishonesty: How We Lie to Everyone — Especially Ourselves’, in het Nederlands vertaald als Heerlijk Oneerlijk, uitgegeven door Maven Publishing.

In genoemd interview vertelt Ariely op een leuke manier veel uit dit boek. Dit moeten liefhebbers van leugens(.nl) absoluut lezen, alleen al vanwege de eerdere belangrijkste gevolgtrekking uit alle leugens eerder op dit weblog gemaakt: zelfbedrog is de motor van het liegen.

Niet enkel afweging voordelen

Wat economische theorie betreft weerlegt Ariely de kosten-batenanalyse als drijfveer van het liegen en bedriegen, zoals neergelegd in het Simple Model of Rational Crime (SMORC) van onder anderen Nobelprijswinnaar Gary Becker. Mensen frauderen meer naarmate de pakkans en de mogelijke straf achteraf kleiner zijn en anderzijds de mogelijke opbrengst groter.

In het algemeen gaat de gedragseconomie vanuit psychologische gronden in tegen de rationele modellen van de Chicago School of Economics van Becker c.s. Met allerhande veldproeven toont Ariely overtuigend aan dat psychologische en sociologische factoren een belangrijke rol spelen.

Hij liet bijvoorbeeld een groep studenten in de VS eerst de Tien Geboden lezen en een tweede groep niet. De eerste groep fraudeerde vervolgens minder. Naarmate de tijd tussen het morele geheugensteuntje en de mogelijkheid tot bedrog verstrijkt neemt de kans op fraude toe.

Of sociologisch: de invloed van de omgeving is van grote betekenis. Als mensen het idee hebben dat iedereen een beetje sjoemelt, neemt de kans op fraude toe. Noem in Nederland ‘zwart geld’ en niemand heeft nog enige uitleg nodig.

Ik vind dat Ariely de rationele leugentheorie niet helemaal tegenspreekt, zoals hij soms expliciet doet in zijn boek, maar afdoende aantoont dat die theorie schromelijk tekortschiet. Dat zegt hij wel duidelijk aan het einde: de rationele afweging is één, het in stand houden van een geweten waarmee we verder kunnen is de tweede drijfveer van gedrag. De kern van dit tweede element is zelfbedrog: een beetje sjoemelen kan ermee door.

Met die vinding van de ‘sjoemelfactortheorie’ is Ariely, zoals Luyendijk bij de introductie van het interview opmerkte, een potentiële kandidaat voor de Nobelprijs voor de economie.

Morele flexibiliteit

Bovenal is ‘How we lie’ vooral een humoristisch boek, met bijvoorbeeld deze grap. Paps in zijn boosheid op Jantje die een potlood gepikt heeft op school: “En dat was ook helemaal niet nodig, want je weet dat ik van m’n werk een hele doos potloden kan meebrengen.”

Creativiteit speelt een sleutelrol in liegen en bedriegen. Ariely in het boek: “Simpel gezegd zijn creativiteit en oneerlijkheid verbonden in de mogelijkheid om onszelf vertellen verhalen over hoe we rechtschapen handelen, zelfs als we dat niet doen. Hoe creatiever we daarin zijn, des te meer we in staat zijn om te komen met goede verhalen die ons helpen in het rechtvaardigen van zelfzuchtige belangen.”