Tweet

Wij zijn niet de baas over techniek: wij zíjn techniek /2 reacties

De mens de baas over de techniek? Dat mocht hij willen.

Proefschrift

Het is weinig zinvol om zo antropocentrisch en instrumentalistisch over techniek te denken, vindt filosoof Pieter Lemmens. Hij promoveert aan de Radboud Universiteit Nijmegen op een proefschrift dat als centrale stelling heeft: de techniek is geen middel, het is onze conditie. Ofwel: er is techniek, dus wij bestaan.

Nee hoor, filosoof Pieter Lemmens heeft er geen probleem mee om te erkennen dat de wasmachine inderdaad een middel is, uitgevonden door de mens, om diens doel (schone was zonder veel werk) te bereiken. “In alledaags opzicht is het niet onwaar om te denken dat techniek een instrument is ten dienste van de mens, die er de baas over is. Maar in een ruimer perspectief houdt die visie geen stand”, meent de promovendus. Integendeel: “Techniek maakt de mens.”

Techno-evolutie

“De mens is niet alleen een resultaat van bio-evolutie, maar ook van techno-evolutie”

Het ruime perspectief dat Lemmens kiest om die stelling toe te lichten, beslaat de hele evolutie: “In miljoenen jaren zijn ons denken en ons zijn gevormd door techniek. Darwinisten verklaren het ontstaan van de mens zuiver biologisch. Ik zeg, in navolging van filosofen Peter Sloterdijk en Bernard Stiegler: de mens is niet alleen een resultaat van bio-evolutie, maar ook van techno-evolutie.
Er is al vroeg in de evolutie een dialoog ontstaan tussen de mens en de dingen die hij maakt. In al die objecten zit een klein beetje technische ervaring, een beetje geheugen. Een voorwerp draagt iets in zich van een vorige, maar ook al van een volgende variant. Zo evolueert het verder, in interactie met de mens.”

Vuistbijlen

En dat is maar goed ook, want anders zou de mens wél steeds opnieuw het wiel moeten uitvinden. “Een mens komt terecht in een wereld waarin al een vuistbijl, of wat ook, aanwezig is, die hij zelf nooit had kunnen verzinnen. Die ervaringen uit het verleden zijn, dankzij technieken, bewaard voor het heden. En die eigenen we ons dan weer toe.”

Wezenlijk artificieel

Op die manier geeft de techniek dus al de kaders aan waarbinnen wij bestaan. “En daar komt bij dat de mens, die onrijp en onaf ter wereld komt, alleen kan overleven vanwege alle techniek die hem omringt. We leven structureel in een indoorwereld. Ook op die manier maakt de techniek ons.” En onderschat dat niet, stelt Lemmens: “Langdurig techniekgebruik, en dan heb ik het dus over honderdduizenden jaren, is van invloed op onze biologie. De techniek maakt dat we kúnnen bestaan en vorm kunnen geven aan onze levens. Wij zijn wezenlijk artificieel.”

Lemmens zegt het zonder kritiek: “Ik treur er niet om en ben geen onheilsprofeet. Ik zie techniek ook niet als iets dat ons van ons mens-zijn vervreemdt – ik zie mens en techniek überhaupt niet als twee verschillende werelden. Wij zíjn techniek.”

Wat er van ons zal worden

… menen dat de mens zoals die nu is, ‘te updaten en te enhancen is’ met behulp van nieuwe technologieën

Omdat hij niet gelooft in het instrumentalistische ‘mens beheerst techniek’-idee, is Lemmens wél kritisch ten aanzien van de zogenaamde transhumanisten. Onder die noemer vallen alle (pseudo)wetenschappers die menen dat de mens zoals die nu is, ‘te updaten en te enhancen is’ met behulp van nieuwe technologieën.

“Dat veronderstelt dat wij kunnen beschikken over die technologieën, dus ook zelf helemaal kunnen bepalen wat we ermee doen, met welke gevolgen. Wie zo denkt, is zich onvoldoende bewust van het conditionerende karakter van techniek. Het is maar de vraag in hoeverre we zelf de keuze en de beheersing hebben. Het is niet te voorspellen waar de techniek ons nog brengen zal, wat er van ons zal worden.”